Dades Nehri'nin, Yüksek Atlas Dağları'nın ürkütücü tepelerini yardığı yerde, 500 metrelik başdöndürücü bir yüksekliğe birer kule gibi uzanan duvarlar arasında dar bir koyak yer alır. Güneş yükseldikçe ve ışık, kasvetli duvarlara vurmak üzere aşağıya sızdıkça, mevsime ve saate göre kayaların siyah rengi, yeşil ve kırmızının tonlarından geçerek, parlak bir sarıya döner.

Bu kayalıklar yaklaşık 200 milyon yıl önce denizin dibinde yatan mercan resifleriydi. Ancak yerkabuğu üzerindeki son birkaç milyon yıllık hareketler bu kaya kütlelerinin aşama aşama yükselmesine ve katlanarak Yüksek Atlas Dağları'nı oluşturmasına yol açtı. Bu dağların jeolojik öyküsünü bugün artık koyağın duvarlarını oluşturan çok renkli kumtaşı, kireç taşı ve kil katmanları üzerinde okumak mümkündür. Binlerce yıl süren kış fırtınaları, nehrin seyrini belirlemiştir. Kasım'dan Ocak ayma ya da Mart'a kadar aralıksız sağanaklar, Yüksek Atlas Dağları'nı yağmur bombardımanına tutarak, nehri incecik bir akıntıdan ya da kuru bir yataktan, yalnızca birkaç saat sonra durgunlaşan azgın bir sele çevirir. Bu kısa zaman diliminde, şiddetli yağışlar, nehrin akışını 20 kat artırabilir. Arapça'da bu kısa ömürlü nehirlere 'wadi' ya da 'oued' denir. Dades sularının en azgın olduğu zamanda, dağın yükseklerinden dökülen enkaz, nehir yatağının yumuşak kayalarına çarparak aşınmasına yol açar ve nehri istikrarlı bir biçimde derinleştirir. Vadinin bir kısmında bu erozyon, kayaları aşındırarak onlara, yöredeki insan biçimli figürlerin insan Bedeni Tepeleri' ismini alması denli ilginç tabla, piramit ve sivri tepeler biçimini vermiştir.

 

KARDAN KUMLARA

Yüksek Atlas Dağlan, Fas'ı ikiye ayıran Atlas sıradağlarının 740 km'lik bir uzantisıdır. Dades Nehri, doruklan karla kaplı dağları aşıp, büyük Sahra'da kumun süpürdüğü harabelerin kuzeyinde kalan eski Fransız kenti, Quarzazate'deki Draa Nehrine dökülmek üzere 350 km güneybatıya doğru akar. Daha alçak yerlerinde nehir, palmiye ve badem ağaçlan arasında akar. Gül ağaçlarının etrafını çevirdiği çiftliklerde hoş kokulu gül suları üretilir. İncirler yazlan yetiştirilir ve sonbaharda marketlere satılmak üzere evlerin düz çatılarında kurumaya bırakılır. Dades Boğazı, Boumalne kasabasımn 24 km yukarısındadır. Kasaba ile boğaz arasındaki nehir kıyılarında antik 'kasbahs' (kaleler) ile 'ksour' (tahkim edilmiş köyler) yer alır. Zengin kırmızı toprak, ceviz ve badem ağaçlarının gövdeleriyle gölge altında kalır, insan Bedeni Tepeleri' Boulmalne'nin yaklaşık 15 km uzağındadır. Boğaz daralırken, gölgeleri güneşin yakıcı sıcağından bir kaçış sunan sarp duvarlar, su seviyesinden ilerler. Yol, Air Qudinar köyünde bir köprüyle kesişir ve ötesinde nehrin en dar ve en görülmeye değer kısmı göze çarpar.  Küçük Msemmir kasabasına doğru bir çakıl yolu uzanır. Atlas'ın kayalıkları nehrin aşağısında doluşurken, bu çakıl yolda ilerlemek giderek zor bir hal alır.

TODRA KOYAĞI

Dades Vadisi'nin kuzeydoğusunda muhteşem Todra vadisi yer alır. Todra Nehri'nin billur sulannın ötesinde Tinerhir'den başlayan bir yol uzanır. Yol boyunca, uzun hurma ağaçları, asmaların, zeytin, ceviz ve nar ağaçlarının üzerine koruyucu bir gölge düşürür. Vadinin koyağın içinde daraldığı yerde, kayalıklar 300 metrelik yüksekliklere ulaşır ve en dar noktası hemen hemen 9 metre genişliğindedir.  Afrikalı kırlangıçlar,  sarp kayalıklar içindeki yuvalan etrafında daireler çizerken, görkemli Bonelli kartalları yükseklerde süzülür. Vadi yakınlarından, mucizeler yarattığına inanılan, dolayısıyla da bu bölgenin Berberi halkı için saygın olan duru bir pınar akar. İnsanlar, vadiden geçen kısır bir kadının, o sırada Allah'ın adını zikrederse hamile kalacağına inanır. Kamyon ya da dört tekerli araçlar Yüksek

Atlas Dağlarının kalbine giden yolda yalpalayarak ilerlesede patika, Todra Boğazı'nda biter. Koyağın kuzeyindeki Tamtatouchte köyünden, Dades Vadisi'nin üzerindeki tehlikeli dağ yollarından batıya, Msemrir'e doğru gidilebilir. Oradan da Dades vadisinden aşağı Kuzey Afrika'nın en muhteşem manzaraları eşliğinde çizilen daire tamamlanarak güneydeki Boumalne'ye varılabilir.

DAG İNSANLARI

Berberiler, Arapların gelişinden yüzyıllarca önce burada göçebe çobanlar olarak yaşadı. Onların Kuzey Afrika'dan Batı Asya'ya yayılan istilacıların torunlan olduklarına inanılır. Fas'a MÖ lO. Yüzyılda gelen Berberiler, 8. yüzyılın başlarında İslamiyet'i benimsemişlerdi. Bu insanlar, yüksek tepelere yerleşerek, koşullar her ne kadar sert olursa olsun, bildikleri gibi yaşamakta özgür olabilecekleri, kasabaların ayartıcı zevklerinden uzaklaştıkları dağlara bağlı kaldı. Savaşta cesur olmak, onlara göre en büyük erdemdi. Ödlekliğinden kuşkulanılan bir Berberi erkeği, bir kafatası başlığı giymeye zorlanır, ancak kadınlar yemeklerini bitirdikten sonra yemek yemelerine izin verilirdi. Konukseverlik yasaları oldukça katı bir şekilde belirlenmişti; iki Berberi bir ekmeği bölüşmüşse, birbirlerini ölümüne savunacaktı. 1920'lerde yazan gezgin Walter Harris, Berberi bir köy yaşamını, 'savaş ve kederle dolu' olarak tanımladı: "Her ailenin bir kan davası vardı." Bunların yanında eğlencenin de olduğu, hasat zamanı festivalleri gibi, saz şairi aşıkların sarkılan ve öykülerinin okunduğu kutlamalar da yapılırdı. Kılıç yaraları görülmemiş bir yöntemle tedavi edilirdi. Yırtılan deri birbirine sıkıca yapıştırılır; yaranın içine canlı bir kırmızı karınca konurdu. Karınca deri üzerinde çene kemiğini kapattığında, kafası kopartılır; çenesi yaranın içinde bir mandal görevi görüp yarayı iyileştirinceye kadar orada tutulurdu.

Berberi kadınlar, eskiden de şimdiki gibi Arap kadınlarına kıyasla hal ve hareketlerinde daha özgürdü. Dağda yaşayan kadınlar örtünmez ve aşk evliliklerine daha yatkın olurdu. Bir Berberi evliliğinde genç kızlar bugün bile önemli roller üstlenir. Düzenli "mussem'ler ya da panayırlar Tinerhir'in kuzeyinde Imilchill kasabasının dışındaki bir dağ eteğinde düzenlenirdi. 14 ya da 15 yaşındaki ağır makyajlı ve gümüş aksesuarları içinde şıkırdayan kızlar, olası koca adaylarına yaklaşıp, onlarla başlık parası için pazarlık yapardı. Eğer fiyatta anlaşılıra, aileler düğün hazırlıklarını ayarlardı

ZORLU PATİKA Bir adam, hızla akan Dades'in üzerinde, koyaktan geçen bir patikada ihtiyatlı çok adımlarla ilerler. Başının üzerinde 500 metre yüksekliğe varan çok renkli kayalıklar vardır...